سنسور اکسیژن (که به آن سنسور لامبدا یا O2 هم می‌گویند) یکی از مهم‌ترین سنسورهای موتورهای انژکتوری است. اگر خراب شود، مصرف بنزین بالا می‌رود، چراغ چک روشن می‌شود و در درازمدت کاتالیست هم آسیب می‌بیند. خبر خوب اینکه تشخیص خرابی آن با دیاگ نسبتاً ساده است.

در این راهنما می‌بینی سنسور اکسیژن چه کاری می‌کند، علائم خرابی‌اش چیست، کدهای خطای مربوط به آن کدام‌اند و چطور قبل از تعویض، مطمئن شوی واقعاً خراب است.

سنسور اکسیژن چیست و چه کاری انجام می‌دهد؟

سنسور اکسیژن روی مسیر اگزوز نصب می‌شود و مقدار اکسیژن باقی‌مانده در دود خروجی را اندازه می‌گیرد. ایسیو (ECU) از روی این اطلاعات می‌فهمد مخلوط سوخت و هوا غنی (بنزین زیاد) است یا رقیق (بنزین کم) و مقدار پاشش انژکتورها را لحظه‌به‌لحظه اصلاح می‌کند.

بیشتر خودروهای انژکتوری که کاتالیست دارند، دو سنسور اکسیژن دارند:

• سنسور جلو (قبل از کاتالیست): اصلی‌ترین ورودی ایسیو برای تنظیم مخلوط سوخت است.
• سنسور عقب (بعد از کاتالیست): کارش بیشتر نظارت بر سلامت کاتالیست است.

در کدهای خطا به سنسور جلو «Sensor 1» و به سنسور عقب «Sensor 2» گفته می‌شود.

علائم خرابی سنسور اکسیژن

• روشن شدن چراغ چک: رایج‌ترین نشانه است.
• افزایش مصرف سوخت: ایسیو بدون اطلاعات درست، معمولاً مخلوط را غنی‌تر می‌کند تا موتور آسیب نبیند.
• دور آرام نامنظم یا لرزش در درجا.
• افت شتاب و کاهش قدرت.
• بوی بنزین یا دود تیره از اگزوز: نشانه مخلوط غنی.
• رد شدن در معاینه فنی: به‌خاطر بالا رفتن آلایندگی.

این علائم اختصاصی سنسور اکسیژن نیستند؛ خرابی شمع، کوئل، انژکتور یا نشتی هوا هم می‌تواند همین نشانه‌ها را بدهد. برای همین تشخیص قطعی فقط با کد خطا و داده زنده ممکن است.

کدهای خطای سنسور اکسیژن

کدهای استاندارد OBD-II مربوط به سنسور اکسیژن (ردیف ۱ سیلندرها) این‌ها هستند:

گاهی خرابی سنسور اکسیژن به شکل کدهای دیگری هم دیده می‌شود؛ مثلاً P0171 و P0172 (مخلوط رقیق یا غنی) یا P0420 (راندمان پایین کاتالیست). برای معنی بقیه کدها، مقاله کدهای خطای دیاگ به زبان فارسی را ببین.

سنسور اکسیژن معمولی یا پهن‌باند؟

سنسورهای اکسیژن دو نوع رایج دارند و تفسیر داده‌شان فرق می‌کند:

• سنسور معمولی (باریک‌باند یا زیرکونیایی): در بیشتر خودروهای انژکتوری رایج است. خروجی آن ولتاژی بین حدود ۰٫۱ تا ۰٫۹ ولت است و فقط می‌گوید مخلوط غنی است یا رقیق؛ عدد دقیق نسبت سوخت و هوا را نمی‌دهد.
• سنسور پهن‌باند (Wideband یا AFR): در بعضی خودروهای جدیدتر استفاده می‌شود و نسبت دقیق هوا به سوخت را اندازه می‌گیرد. در دیاگ معمولاً به شکل عدد «لامبدا» (حدود ۱ یعنی مخلوط ایده‌آل) یا جریان نمایش داده می‌شود، نه ولتاژ نوسانی ۰٫۱ تا ۰٫۹.

پس اگر در داده زنده ولتاژ سنسور جلوی خودروی تو نوسان نمی‌کند، اول مطمئن شو سنسور از نوع پهن‌باند نیست؛ در آن صورت باید عدد لامبدا را بررسی کنی، نه نوسان ولتاژ.

علت خرابی سنسور اکسیژن چیست؟

• فرسودگی طبیعی: سنسور با گذشت زمان کند می‌شود. عمر آن بسته به نوع سنسور و کیفیت سوخت متفاوت است و معمولاً در بازه حدود ۸۰ تا ۱۶۰ هزار کیلومتر ذکر می‌شود.
• آلودگی: روغن‌سوزی موتور، ورود ضدیخ به محفظه احتراق یا سوخت بی‌کیفیت روی نوک سنسور رسوب می‌گذارد.
• نشتی اگزوز قبل از سنسور: هوای بیرون وارد مسیر می‌شود و سنسور مخلوط را اشتباه رقیق تشخیص می‌دهد.
• آسیب سیم‌کشی یا کانکتور: سیم‌ها نزدیک اگزوز داغ هستند و ممکن است بسوزند یا قطع شوند.
• خرابی مدار گرم‌کن: سنسور برای کار درست باید داغ باشد؛ اگر هیتر خراب شود، مخصوصاً در شروع حرکت، اطلاعات درست نمی‌دهد.

تست سنسور اکسیژن با دیاگ

قبل از خرید سنسور نو، با دیاگ این مراحل را انجام بده:

1. کد خطا را بخوان: ببین خطا مربوط به خود سنسور است (مثل P0133) یا مدار گرم‌کن (مثل P0135) یا مخلوط سوخت (مثل P0171).
2. موتور را کامل گرم کن: سنسور در موتور سرد اطلاعات قابل اتکایی نمی‌دهد.
3. ولتاژ سنسور جلو را در داده زنده ببین: در سنسورهای معمولی (زیرکونیایی)، ولتاژ باید مدام بین حدود ۰٫۱ تا ۰٫۹ ولت بالا و پایین برود. اگر روی یک عدد ثابت مانده، یا خیلی آهسته تغییر می‌کند، سنسور مشکوک است.
4. سنسور عقب را مقایسه کن: وقتی کاتالیست سالم است، ولتاژ سنسور عقب نسبتاً ثابت‌تر از سنسور جلو است. اگر سنسور عقب هم مثل جلو تند نوسان کند، به کاتالیست شک کن.
5. اصلاح سوخت (Fuel Trim) را نگاه کن: اگر اصلاح سوخت بلندمدت (LTFT) به‌طور پایدار بیش از حدود ۱۰ درصد مثبت یا منفی باشد، ایسیو در حال جبران یک مشکل است؛ این مشکل می‌تواند سنسور، نشتی هوا یا سیستم سوخت‌رسانی باشد.

اگر تازه با دیاگ آشنا شده‌ای، مقاله دستگاه دیاگ خودرو چیست؟ را بخوان.

سنسور اکسیژن پراید، ۲۰۶ و پژو

اصول کار و کدهای خطای سنسور اکسیژن در پراید، پژو ۲۰۶، پژو ۴۰۵ و پارس همان کدهای استاندارد بالاست. چیزی که بین مدل‌ها و حتی بین نسخه‌های مختلف یک مدل فرق می‌کند، تعداد سنسورها، محل نصب و نوع کانکتور است؛ مثلاً نسخه‌هایی که استاندارد آلایندگی بالاتری دارند معمولاً سنسور دوم بعد از کاتالیست هم دارند.

برای همین موقع خرید سنسور:

• شماره فنی روی سنسور فعلی یا مشخصات دقیق خودرو (مدل، سال و نوع ایسیو) را به فروشنده بده.
• مشخص کن سنسور جلو لازم داری یا عقب؛ این دو معمولاً قابل جابه‌جایی نیستند.
• قبل از تعویض، با دیاگ مطمئن شو مشکل از خود سنسور است، نه از سیم‌کشی یا نشتی اگزوز.

قیمت سنسور اکسیژن و چرا اول باید دیاگ کرد

قیمت سنسور اکسیژن بسته به برند (اصلی یا متفرقه)، نوع سنسور (جلو یا عقب) و مدل خودرو تفاوت زیادی دارد و مرتب تغییر می‌کند؛ بهتر است قیمت روز را از فروشنده معتبر بپرسی.

نکته مهم‌تر این است که خیلی‌ها فقط با دیدن چراغ چک یا مصرف بالای بنزین، سنسور اکسیژن را عوض می‌کنند و مشکل حل نمی‌شود؛ چون علت اصلی نشتی هوا، شمع خراب یا انژکتور بوده است. چند دقیقه بررسی کد خطا و داده زنده با دیاگ، جلوی خرید قطعه بی‌مورد را می‌گیرد.

با دیاگ بلوتوثی کاردیاگ می‌توانی کد خطای سنسور اکسیژن را با توضیح فارسی بخوانی، ولتاژ سنسور را در مانیتورینگ زنده ببینی و بعد از تعمیر، خطا را پاک کنی.

Bank و Sensor در کد خطا یعنی چه؟

در توضیح کدهای خطای سنسور اکسیژن معمولاً عباراتی مثل «Bank 1 Sensor 1» می‌بینی:

• Bank (ردیف): در موتورهای خطی چهارسیلندر، مثل بیشتر خودروهای ایرانی، فقط Bank 1 وجود دارد. Bank 2 مربوط به موتورهای V شکل است که دو ردیف سیلندر دارند.
• Sensor 1: سنسور جلو، قبل از کاتالیست؛ همان سنسوری که مخلوط سوخت را تنظیم می‌کند.
• Sensor 2: سنسور عقب، بعد از کاتالیست؛ برای نظارت بر کاتالیست.

پس «Bank 1 Sensor 2» در یک موتور چهارسیلندر یعنی سنسور اکسیژن بعد از کاتالیست. این را قبل از خرید سنسور دقیق مشخص کن.

اصلاح سوخت (Fuel Trim) و سنسور اکسیژن

ایسیو بر اساس سیگنال سنسور اکسیژن، مقدار پاشش سوخت را کم و زیاد می‌کند. این اصلاح در داده زنده با دو عدد نشان داده می‌شود:

اگر اصلاح سوخت خیلی مثبت است ولی سنسور اکسیژن سالم نوسان می‌کند، احتمالاً سنسور فقط دارد مشکل را درست گزارش می‌کند و علت جای دیگری است؛ مثل نشتی هوا.

تعویض سنسور اکسیژن: نکات مهم

1. موتور را کمی گرم کن ولی داغ نه: رزوه سنسور در اگزوز ولرم راحت‌تر باز می‌شود، اما اگزوز داغ می‌تواند بسوزاند.
2. اول کانکتور را جدا کن و مسیر سیم را به خاطر بسپار تا سیم سنسور نو به اگزوز نچسبد.
3. از آچار مخصوص سنسور اکسیژن استفاده کن: این آچار شیار دارد تا سیم آسیب نبیند.
4. روی رزوه سنسور نو ضدگیر بزن، فقط روی رزوه؛ هیچ ماده‌ای نباید به نوک سنسور برسد. بسیاری از سنسورهای نو از کارخانه ضدگیر دارند.
5. با گشتاور مناسب ببند؛ زیادی سفت کردن رزوه را خراب می‌کند.
6. بعد از نصب، خطا را با دیاگ پاک کن و در داده زنده ببین سنسور نو بعد از گرم شدن موتور نوسان درست دارد.

سنسور اکسیژن و مصرف سوخت

سنسور اکسیژنی که کند شده، معمولاً اول خودش را با بالا رفتن تدریجی مصرف سوخت نشان می‌دهد، نه با خرابی ناگهانی. اگر مصرف بنزین بدون تغییر در شیوه رانندگی بالا رفته، پیش از هر کاری اصلاح سوخت بلندمدت و رفتار سنسور جلو را در داده زنده ببین. این بررسی چند دقیقه طول می‌کشد و جلوی خرج‌های بی‌مورد را می‌گیرد.

سنسور اکسیژن و کاتالیست؛ رابطه‌ای که نباید نادیده گرفت

سنسور اکسیژن دوم که بعد از کاتالیست نصب شده، کار متفاوتی دارد. این سنسور برای تنظیم سوخت استفاده نمی‌شود، بلکه ایسیو با مقایسه‌ی سیگنال آن با سنسور اول، کارایی کاتالیست را می‌سنجد. در یک کاتالیست سالم، سیگنال سنسور دوم نسبتاً آرام و ثابت است، چون کاتالیست اکسیژن را ذخیره و آزاد می‌کند و نوسان‌ها را صاف می‌کند. اگر سیگنال سنسور دوم هم مثل سنسور اول مدام نوسان کند، ایسیو نتیجه می‌گیرد کاتالیست کارایی لازم را ندارد و کد P0420 ثبت می‌شود.

نکته‌ی مهم اینجاست که سنسور اکسیژن دوم معیوب هم می‌تواند همین کد را ایجاد کند. به همین دلیل، قبل از تصمیم به تعویض کاتالیست که هزینه‌ی بالایی دارد، سلامت سنسور دوم و نبود نشتی در اگزوز را بررسی کن. از طرف دیگر، سنسور اکسیژن اولی که مدت طولانی خراب مانده و باعث مخلوط غنی شده، می‌تواند به کاتالیست آسیب بزند؛ پس تعمیر به‌موقع سنسور اکسیژن از هزینه‌های بزرگ‌تر جلوگیری می‌کند.

ارتباط سنسور اکسیژن با سنسورهای دیگر

سنسور اکسیژن فقط گزارش می‌دهد احتراق چطور انجام شده؛ علت ایراد ممکن است جای دیگری باشد. اگر سنسور مپ فشار منیفولد را اشتباه گزارش کند، مقدار سوخت از ابتدا اشتباه محاسبه می‌شود و سنسور اکسیژن فقط نتیجه را نشان می‌دهد. برای آشنایی با این سنسور، مقاله‌ی سنسور مپ را بخوان. همچنین میس‌فایر به‌خاطر شمع یا کوئل معیوب، اکسیژن نسوخته را وارد اگزوز می‌کند و سنسور اکسیژن را به اشتباه وادار به گزارش مخلوط رقیق می‌کند.

به همین دلیل، قانون طلایی این است: اگر چند کد همزمان داری، اول کدهای میس‌فایر، نشتی هوا و سنسورهای ورودی هوا را بررسی کن و بعد سراغ سنسور اکسیژن برو. اگر چراغ چک خودرو روشن شده و نمی‌دانی از کجا شروع کنی، راهنماهای چراغ چک پراید و چراغ چک دنا نمونه‌هایی از روند درست عیب‌یابی هستند.

سنسور اکسیژن در خودروهای دوگانه‌سوز

در خودروهای گازسوز، سیستم گاز هم از سیگنال سنسور اکسیژن برای تنظیم مخلوط استفاده می‌کند. اگر سیستم گاز درست تنظیم نشده باشد، ممکن است فقط هنگام کار با گاز کدهای مخلوط رقیق یا ایراد سنسور اکسیژن ثبت شود. یک آزمایش ساده: خطا را پاک کن و چند روز فقط با بنزین رانندگی کن. اگر خطا برنگشت ولی با گاز دوباره ظاهر شد، احتمال ایراد از سیستم گاز بیشتر از خود سنسور اکسیژن است.

این اصول بر اساس استاندارد جهانی سنسور اکسیژن (ویکی‌پدیا) در همه‌ی خودروهای انژکتوری یکسان است.

سؤالات متداول درباره سنسور اکسیژن

با سنسور اکسیژن خراب می‌شود رانندگی کرد؟

در کوتاه‌مدت معمولاً بله، ولی مصرف سوخت بالا می‌رود و ادامه دادن طولانی‌مدت می‌تواند به کاتالیست آسیب بزند. بهتر است زود بررسی شود.

تمیز کردن سنسور اکسیژن فایده دارد؟

اگر سنسور به‌خاطر رسوب کند شده باشد، تمیز کردن معمولاً نتیجه پایداری نمی‌دهد. مهم‌تر این است که علت آلودگی (مثل روغن‌سوزی) برطرف شود.

بعد از تعویض سنسور، چراغ چک خودش خاموش می‌شود؟

گاهی بعد از چند بار روشن و خاموش کردن و رانندگی خاموش می‌شود، ولی سریع‌تر این است که بعد از تعویض، خطا را با دیاگ پاک کنی و ببینی دوباره ثبت می‌شود یا نه.

سنسور جلو و عقب را می‌شود جابه‌جا کرد؟

معمولاً نه. این دو اغلب کانکتور، طول سیم یا مشخصات متفاوتی دارند و ایسیو از هرکدام انتظار رفتار متفاوتی دارد.

جمع‌بندی

سنسور اکسیژن کوچک است ولی روی مصرف سوخت، آلایندگی و عمر کاتالیست اثر مستقیم دارد. اگر چراغ چک روشن شد یا مصرف بنزین بی‌دلیل بالا رفت، اول کد خطا را بخوان و ولتاژ سنسور را در داده زنده بررسی کن؛ بعد درباره تعویض تصمیم بگیر. اگر چراغ چک روشن است و هنوز کد خطا را نخوانده‌ای، مقاله ۸ علت رایج روشن شدن چراغ چک را هم بخوان.

مطالب مرتبط

سنسور مپ: ۸ علامت خرابی، کد خطا و روش تست با دیاگسنسور دور موتور: ۷ علامت خرابی، کد خطا و روش تست (+پراید)علت خرابی ایسیو 206 تیپ 2