سنسور دور موتور یکی از حیاتی‌ترین سنسورهای خودروهای انژکتوری است؛ آن‌قدر مهم که اگر به‌طور کامل از کار بیفتد، موتور اصلاً روشن نمی‌شود. این سنسور که به آن سنسور میل‌لنگ یا CKP (Crankshaft Position Sensor) هم می‌گویند، به ایسیو خبر می‌دهد میل‌لنگ با چه سرعتی می‌چرخد و پیستون‌ها دقیقاً در چه موقعیتی هستند. بدون این اطلاعات، ایسیو نمی‌داند کی جرقه بزند و کی بنزین بپاشد.

در این مقاله می‌خوانی سنسور دور موتور چطور کار می‌کند، چه انواعی دارد، ۷ علامت رایج خرابی آن چیست، کدهای خطای مرتبط چه معنایی دارند، چطور با مولتی‌متر و دیاگ آن را تست کنی و هنگام تعویض به چه نکاتی دقت کنی. در پایان هم نکات مخصوص سنسور دور موتور پراید را مرور می‌کنیم.

سنسور دور موتور چیست و چه کاری انجام می‌دهد؟

روی میل‌لنگ یا فلایویل یک چرخ دندانه‌دار فلزی نصب است که به آن چرخ تریگر یا چرخ دنده‌ی سنسور می‌گویند. سنسور دور موتور روبه‌روی این دندانه‌ها و با فاصله‌ی بسیار کم نصب می‌شود. هر بار که یک دندانه از جلوی سنسور عبور می‌کند، یک پالس الکتریکی تولید می‌شود و ایسیو با شمردن این پالس‌ها در واحد زمان، دور موتور را محاسبه می‌کند.

در بیشتر طراحی‌ها، یک یا دو دندانه از این چرخ عمداً حذف شده است. وقتی این فاصله‌ی خالی از جلوی سنسور رد می‌شود، الگوی پالس‌ها تغییر می‌کند و ایسیو می‌فهمد میل‌لنگ به نقطه‌ی مرجع رسیده است. یک الگوی رایج در خودروها چرخ ۶۰ دندانه با دو دندانه‌ی حذف‌شده (۶۰-۲) است. با همین نقطه‌ی مرجع، ایسیو موقعیت دقیق پیستون‌ها را می‌داند.

ایسیو از سیگنال سنسور دور موتور برای این کارها استفاده می‌کند:

• تعیین زمان دقیق جرقه (آوانس)
• تعیین زمان و مدت پاشش انژکتورها
• نمایش دور موتور روی پشت آمپر
• تشخیص میس‌فایر از روی تغییرات کوچک در سرعت چرخش میل‌لنگ
• کنترل دور آرام و قطع سوخت در دور بالا

انواع سنسور دور موتور

سنسور دور موتور در خودروها معمولاً یکی از دو نوع زیر است. شناختن نوع سنسور برای تست درست آن ضروری است.

سنسور دور موتور کجاست؟

محل نصب سنسور دور موتور در خودروهای مختلف فرق می‌کند. سه محل رایج عبارت‌اند از:

• روی پوسته‌ی گیربکس، روبه‌روی فلایویل: در این حالت دندانه‌های فلایویل نقش چرخ تریگر را دارند.
• جلوی موتور، نزدیک پولی میل‌لنگ: چرخ دندانه‌دار پشت پولی قرار دارد.
• روی بلوک سیلندر: سنسور مستقیماً دندانه‌های روی خود میل‌لنگ را می‌خواند.

برای پیدا کردن دقیق محل سنسور روی خودروی خودت، دفترچه‌ی تعمیرات یا راهنمای فنی همان مدل را ببین. سنسور معمولاً یک قطعه‌ی استوانه‌ای کوچک با یک پیچ نگه‌دارنده و یک سوکت است.

۷ علامت خرابی سنسور دور موتور

خرابی سنسور دور موتور همیشه ناگهانی نیست. بسیاری از سنسورها اول به‌صورت متناوب ایراد پیدا می‌کنند و بعد کامل از کار می‌افتند. این علائم را جدی بگیر:

۱. استارت خوردن بدون روشن شدن موتور

استارت می‌چرخد، باتری سالم است و بنزین هم هست، ولی موتور روشن نمی‌شود. وقتی ایسیو سیگنال دور موتور را دریافت نکند، جرقه و پاشش را فعال نمی‌کند. یک نشانه‌ی ساده: اگر عقربه‌ی دورسنج هنگام استارت اصلاً تکان نمی‌خورد، احتمال ایراد سنسور دور موتور زیاد است.

۲. خاموش شدن ناگهانی در حین حرکت

خودرو در حال حرکت بدون هشدار خاموش می‌شود و گاهی بعد از چند دقیقه دوباره روشن می‌شود. این یکی از خطرناک‌ترین علائم است، چون ممکن است در بزرگراه یا تقاطع اتفاق بیفتد.

۳. ایراد فقط وقتی موتور داغ است

سیم‌پیچ یا قطعات الکترونیکی سنسورِ رو به خرابی با گرم شدن منبسط می‌شوند و اتصال داخلی قطع می‌شود. نتیجه این است که خودرو در حالت سرد بدون مشکل کار می‌کند اما بعد از گرم شدن خاموش می‌شود یا روشن نمی‌شود، و پس از خنک شدن دوباره سالم به نظر می‌رسد.

۴. لرزش و ریپ زدن موتور

سیگنال ناپایدار باعث می‌شود زمان جرقه و پاشش به هم بخورد. نتیجه لرزش در درجا، ریپ زدن هنگام شتاب‌گیری و حس «گیر کردن» موتور است.

۵. نوسان یا قطع عقربه‌ی دورسنج

دورسنج پشت آمپر از سیگنال همین سنسور تغذیه می‌شود. پرش ناگهانی عقربه یا افتادن آن به صفر در حالی که موتور روشن است، نشانه‌ی مستقیم ایراد در سیگنال است.

۶. افزایش مصرف سوخت و کاهش قدرت

وقتی زمان‌بندی دقیق نباشد، احتراق بهینه انجام نمی‌شود. خودرو کم‌قدرت‌تر می‌شود و برای همان مسیر بنزین بیشتری مصرف می‌کند.

۷. روشن شدن چراغ چک

در بیشتر موارد، ایسیو ایراد سنسور دور موتور را تشخیص می‌دهد و با کدهای خانواده‌ی P0335 چراغ چک را روشن می‌کند. البته اگر سنسور کاملاً قطع شود و موتور روشن نشود، ممکن است فقط پس از اسکن متوجه کد شوی.

کدهای خطای مرتبط با سنسور دور موتور

کدهای زیر بر اساس استاندارد OBD-II تعریف شده‌اند و در همه‌ی خودروهای سازگار معنای یکسانی دارند. برای فهرست کامل‌تر کدها، راهنمای کدهای خطای دیاگ به زبان فارسی را ببین.

کد P0016 اهمیت ویژه‌ای دارد: اگر همراه با کدهای سنسور دور موتور ظاهر شد، قبل از تعویض سنسور، وضعیت تایمینگ موتور را بررسی کن. ممکن است مشکل اصلی جابه‌جا شدن تسمه تایم باشد.

فرق سنسور دور موتور با سنسور میل سوپاپ

این دو سنسور اغلب با هم اشتباه گرفته می‌شوند. سنسور دور موتور سرعت و موقعیت میل‌لنگ را می‌خواند؛ اما میل‌لنگ در هر سیکل کامل موتور دو دور می‌چرخد، پس ایسیو از روی آن به‌تنهایی نمی‌تواند بفهمد هر سیلندر در کورس تراکم است یا تخلیه. سنسور میل سوپاپ (CMP) که نصف دور میل‌لنگ می‌چرخد، این ابهام را برطرف می‌کند.

به همین دلیل خرابی سنسور میل سوپاپ معمولاً فقط روشن شدن را کندتر می‌کند یا موتور را در حالت اضطراری قرار می‌دهد، اما خرابی کامل سنسور دور موتور در بیشتر خودروها مانع روشن شدن می‌شود.

تست سنسور دور موتور با دیاگ

ساده‌ترین قدم اول، استفاده از دیاگ است. با دیاگ بلوتوثی کاردیاگ این مراحل را انجام بده:

1. دیاگ را به سوکت OBD وصل کن، سوییچ را باز کن و با اپ کاردیاگ ارتباط بگیر.
2. از بخش خطایابی، کدهای ذخیره‌شده را بخوان. وجود کدهای P0335 تا P0339 سرنخ اصلی است.
3. به بخش مانیتورینگ برو و پارامتر دور موتور را انتخاب کن.
4. در حالی که کسی استارت می‌زند، به عدد دور موتور نگاه کن. هنگام استارت باید عددی معمولاً در محدوده‌ی چند صد دور در دقیقه ببینی. اگر عدد روی صفر بماند، ایسیو سیگنالی از سنسور دریافت نمی‌کند.
5. اگر موتور روشن می‌شود، در حالت درجا و هنگام گرم شدن موتور به دور موتور نگاه کن. قطع ناگهانی یا پرش‌های غیرعادی عدد، نشانه‌ی سیگنال متناوب است.

دیاگ نشان می‌دهد ایسیو سیگنال درستی می‌گیرد یا نه؛ اما برای اینکه بفهمی ایراد از خود سنسور است یا سیم‌کشی، تست با مولتی‌متر لازم است.

تست سنسور دور موتور با مولتی‌متر

سنسور القایی (دو سیم)

1. سوییچ را ببند و سوکت سنسور را جدا کن.
2. مولتی‌متر را روی اهم بگذار و مقاومت بین دو پایه‌ی سنسور را بخوان. عدد باید در محدوده‌ای باشد که راهنمای فنی خودرو مشخص کرده؛ برای بسیاری از سنسورهای القایی این عدد در محدوده‌ی چند صد اهم تا حدود یک یا دو کیلواهم است. بی‌نهایت یعنی سیم‌پیچ قطع است و نزدیک صفر یعنی اتصال کوتاه.
3. مولتی‌متر را روی ولتاژ AC بگذار، به دو پایه‌ی سنسور وصل کن و استارت بزن. باید ولتاژ متناوب کوچکی ببینی که با سرعت چرخش بیشتر می‌شود.
4. مقاومت بین هر پایه و بدنه‌ی خودرو را هم چک کن؛ نباید اتصالی وجود داشته باشد.

سنسور اثر هال (سه سیم)

1. سوکت را وصل نگه دار و سوییچ را باز کن.
2. ولتاژ بین سیم تغذیه و بدنه را بخوان. باید ولتاژ تغذیه‌ی مشخص‌شده (معمولاً ۵ یا ۱۲ ولت) را ببینی.
3. سیم بدنه را بررسی کن تا از اتصال درست آن مطمئن شوی.
4. هنگام چرخاندن آرام موتور، ولتاژ سیگنال باید بین مقدار کم و زیاد تغییر کند. اگر تغذیه درست است ولی سیگنال تغییر نمی‌کند، سنسور معیوب است.

همیشه اعداد مرجع را از راهنمای فنی خودروی خودت بگیر؛ مقادیر سنسورها بین سازنده‌ها متفاوت است. برای مقایسه‌ی سریع علائم با علت‌های دیگر، جدول عیب‌یابی خودرو را ببین.

چرا سنسور دور موتور خراب می‌شود؟

• حرارت: نزدیکی به موتور و اگزوز، به مرور عایق سیم‌پیچ و قطعات داخلی را فرسوده می‌کند.
• نشتی روغن: روغنی که روی سنسور و سوکت می‌نشیند، می‌تواند به داخل سوکت نفوذ کند و اتصال را مختل کند.
• براده‌های فلزی: سنسورهای مغناطیسی براده‌های آهنی را جذب می‌کنند. لایه‌ای از براده روی نوک سنسور، سیگنال را ضعیف یا نامنظم می‌کند.
• فاصله‌ی نامناسب: اگر سنسور هنگام تعمیر درست جا نیفتد یا پایه‌اش تاب بردارد، فاصله با چرخ دندانه زیاد می‌شود و سیگنال ضعیف می‌شود.
• آسیب سیم‌کشی: سیم‌هایی که به قطعات داغ یا متحرک نزدیک‌اند، ممکن است ساییده یا ذوب شوند.
• آسیب چرخ دندانه: شکستگی یا کج شدن دندانه‌ها هم سیگنالی شبیه سنسور خراب تولید می‌کند.

نکات تعویض سنسور دور موتور

1. قبل از تعویض، سوکت و سیم‌کشی را بررسی کن. خیلی وقت‌ها با تمیز کردن سوکت یا ترمیم یک سیم، مشکل حل می‌شود.
2. نوک سنسور قدیمی را نگاه کن. اگر براده یا آسیب فیزیکی دارد، دلیلش را پیدا کن تا سنسور جدید هم دچار همین مشکل نشود.
3. سنسور جدید را با مشخصات فنی سازگار انتخاب کن. سنسوری که ظاهر یکسان دارد ولی مشخصات الکتریکی متفاوتی دارد، می‌تواند سیگنال نادرست بدهد.
4. محل نصب را تمیز کن و سنسور را کاملاً در جای خود قرار بده؛ اگر واشر یا فاصله‌انداز دارد، آن را فراموش نکن.
5. بعد از تعویض، کدهای خطا را با دیاگ پاک کن و دور موتور را در مانیتورینگ زنده بررسی کن.

سنسور دور موتور پراید

در پراید و بسیاری از خودروهای ایرانی، سنسور دور موتور معمولاً روی پوسته‌ی گیربکس و روبه‌روی فلایویل نصب شده است و دندانه‌های فلایویل را می‌خواند. همین محل نصب باعث می‌شود چند نکته برای صاحبان پراید اهمیت بیشتری داشته باشد:

• براده و گردوغبار کلاچ: به‌دلیل نزدیکی به فلایویل و کلاچ، احتمال نشستن براده و گرد لنت کلاچ روی نوک سنسور وجود دارد. هنگام تعویض کلاچ، تمیز کردن سنسور را هم در نظر بگیر.
• دقت هنگام باز و بست گیربکس: بعد از تعمیرات گیربکس یا کلاچ، مطمئن شو سوکت سنسور وصل و سیم آن آزاد است و زیر قطعات گیر نکرده.
• بررسی سوکت در هوای مرطوب: سوکت در قسمت پایین موتور قرار دارد و در معرض آب و گل است. اکسید شدن پایه‌ها یکی از دلایل رایج سیگنال متناوب است.

اگر پراید داری و چراغ چک روشن شده، مقاله‌ی دیاگ بلوتوثی پراید، سمند و پژو هم برایت مفید است.

آیا با سنسور دور موتور معیوب می‌شود رانندگی کرد؟

توصیه نمی‌شود. سنسور دور موتوری که سیگنال متناوب می‌دهد، ممکن است در هر لحظه باعث خاموش شدن موتور شود؛ و در بسیاری از خودروها، خاموش شدن موتور یعنی سنگین شدن فرمان و کاهش کمک ترمز. اگر علائم بالا را داری، تا رفع مشکل از رانندگی در بزرگراه و مسیرهای پرتردد خودداری کن. اطلاعات بیشتر درباره‌ی رفتار درست هنگام روشن شدن چراغ چک را در مقاله‌ی ۸ علت رایج روشن شدن چراغ چک بخوان.

سوالات متداول درباره‌ی سنسور دور موتور

سنسور دور موتور را می‌شود تمیز کرد یا باید عوض شود؟

اگر ایراد به‌خاطر براده یا آلودگی روی نوک سنسور باشد، تمیز کردن با پارچه‌ی تمیز ممکن است مشکل را برطرف کند. اما اگر مقاومت یا سیگنال سنسور خارج از محدوده باشد، باید تعویض شود.

خرابی سنسور دور موتور به ایسیو آسیب می‌زند؟

به‌طور معمول خیر. اما اتصال کوتاه شدید در سیم‌کشی سنسورهای تغذیه‌دار می‌تواند به مدار تغذیه‌ی سنسورها فشار بیاورد. به همین دلیل بهتر است ایرادهای سیم‌کشی را سریع برطرف کنی.

چرا بعد از تعویض سنسور، چراغ چک هنوز روشن است؟

کد خطا تا وقتی پاک نشود در حافظه می‌ماند. با دیاگ کد را پاک کن. اگر دوباره برگشت، علت ممکن است سیم‌کشی، فاصله‌ی نصب یا آسیب چرخ دندانه باشد.

سنسور دور موتور و سنسور سرعت خودرو یکی هستند؟

خیر. سنسور دور موتور چرخش میل‌لنگ را می‌سنجد، اما سنسور سرعت خودرو (کیلومتر) سرعت چرخش خروجی گیربکس یا چرخ‌ها را اندازه می‌گیرد و برای کیلومترشمار استفاده می‌شود.

دیاگ کاردیاگ دور موتور را هم نشان می‌دهد؟

بله. در بخش مانیتورینگ اپ کاردیاگ، دور موتور و پارامترهای دیگر را به‌صورت زنده می‌بینی و کدهای خطای مرتبط را هم با توضیح فارسی می‌خوانی.

جمع‌بندی

سنسور دور موتور با خواندن دندانه‌های چرخ میل‌لنگ، پایه‌ی زمان‌بندی جرقه و پاشش سوخت را فراهم می‌کند. استارت بدون روشن شدن، خاموش شدن ناگهانی، ایراد در حالت داغ و کدهای P0335 تا P0339 مهم‌ترین نشانه‌های خرابی آن هستند. قبل از تعویض، با دیاگ دور موتور هنگام استارت را بررسی کن و با مولتی‌متر سنسور و سیم‌کشی را تست کن تا مطمئن شوی قطعه‌ی درست را عوض می‌کنی. با اپلیکیشن کاردیاگ، کدهای خطای سنسور دور موتور را با توضیح فارسی می‌خوانی و سیگنال آن را لحظه‌به‌لحظه زیر نظر می‌گیری.

منبع تکمیلی برای آشنایی بیشتر با اصول کار این سنسور: Crankshaft position sensor در ویکی‌پدیا.

مطالب مرتبط

سنسور اکسیژن خودرو: علائم خرابی، کد خطا و تست با دیاگ (راهنمای ۱۴۰۵)چراغ چک دنا: ۱۰ علت روشن شدن، تفاوت دنا و دنا پلاس توربو و خواندن کد خطاچراغ چک پراید: ۷ علت روشن شدن و خواندن کد خطا با گوشی